İmtiyazlı Hisse Senedi Nedir: Türleri, Sınırları ve Korunması

İmtiyazlı hisse senedi, esas sözleşmeyle kâr payı, tasfiye payı, rüçhan, oy veya yönetimde temsil gibi bir konuda üstün hak ya da kanunda öngörülmemiş yeni bir pay sahipliği hakkı tanınmış payı taşıyan pay senedidir (6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (TTK) md. 478/2). İmtiyazı senet değil esas sözleşme doğurur: pay senedi, esas sözleşmenin paya bağladığı üstün hakkı taşıyan kıymetli evraktır. Hisse senedi ile pay senedi aynı belgeyi ifade eder, kanunun kullandığı terim pay senedidir. İmtiyaz ilk esas sözleşmede veya sonradan esas sözleşme değiştirilerek tanınabilir (TTK md. 478/1). Esas sözleşmede yer almayan bir üstünlük imtiyaz sayılmaz.

İmtiyazlı Hisse Senedi (Pay Senedi): Tanım ve Kapsam

İmtiyaz pay sahibine değil paya tanınır (TTK md. 478/1). Bunun sonucu olarak pay devredildiğinde imtiyaz da yeni sahibine geçer, devralan ayrı bir anlaşmaya gerek kalmadan imtiyazdan yararlanır. Devreden ise payla birlikte imtiyazı da kaybeder. Paya bağlılık, imtiyazı kişisel ayrıcalıktan ayıran temel ölçüttür. Payın devrinde izlenecek adımları anonim şirket hisse devrinde dikkat edilmesi gerekenler yazımızda anlatmıştık.

Kişiye tanınan üstün haklar imtiyaz sayılmaz. Bir ortağa pay sahipleri sözleşmesiyle verilen veto veya aday gösterme hakkı sözleşmesel niteliktedir. Bu hak paya bağlanmadığı için payla birlikte kendiliğinden el değiştirmez ve imtiyazlı pay sahipleri özel kurulunun korumasından yararlanmaz (TTK md. 454). Aynı ayrım intifa senedi için de geçerlidir: intifa senedi pay değildir ve sahibine pay sahipliği hakkı tanımaz (TTK md. 503/1). Konu intifa senedi yazısında ayrıca açıklanmıştır.

TTK md. 478/2 hükmündeki “gibi” ifadesi, sayılan hakların örnek niteliğinde olduğunu gösterir. Esas sözleşme, kanunun emredici hükümlerine aykırı olmamak şartıyla sayılmayan bir konuda da imtiyaz kurabilir.

Pay Grubu ile İmtiyaz Ayrımı

Payların A ve B gibi gruplara ayrılması, gruplardan birine farklı ve üstün bir hak bağlanmadıkça imtiyaz doğurmaz (TTK md. 478/2). Grup, imtiyazın hangi paylara tanındığını gösteren bir sınıflandırmadır. İmtiyazın kendisi ise esas sözleşmenin o gruba bağladığı hak içeriğidir. Bu nedenle “A grubu pay” ifadesi tek başına payın imtiyazlı olduğunu göstermez, payın niteliği esas sözleşmenin ilgili maddesinden belirlenir.

Kanun, imtiyazın tek tek paylara olduğu gibi bir pay grubuna da tanınabileceğini kabul eder (TTK md. 360/1-2). Grup imtiyazında hak gruba bütün halinde tanınır ve gruptaki paylarla birlikte kullanılır. Gruptaki bir pay devredildiğinde devralan gruba dahil olur ve grup imtiyazından yararlanır.

Eksen	İmtiyazlı pay	İmtiyazsız pay grubu	Kişiye tanınan sözleşmesel hak
Dayanak	Esas sözleşme (TTK md. 478/1)	Esas sözleşme	Pay sahipleri sözleşmesi
Hak içeriği	Diğer paylara göre üstün veya kanunda öngörülmemiş yeni hak	Diğer gruplarla aynı haklar	Sözleşmede belirlenen kişisel hak
Pay devrinde	İmtiyaz payla birlikte devralana geçer	Devralan gruba dahil olur	Pay devriyle kendiliğinden geçmez
Özel kurul koruması (TTK md. 454)	Vardır	Yoktur	Yoktur
Değiştirilmesi	Esas sözleşme değişikliği ve hakkı ihlal ediliyorsa özel kurul onayı	Esas sözleşme değişikliği	Sözleşme hükümlerine göre

İmtiyazın Kurulması: Esas Sözleşme ve Karar Nisabı

İmtiyaz yalnız esas sözleşmeyle kurulur: ilk esas sözleşmeye konulabileceği gibi, şirket kurulduktan sonra esas sözleşme değiştirilerek de tanınabilir (TTK md. 478/1). Genel kurulun esas sözleşmeye dayanmayan bir kararı veya pay sahipleri arasındaki bir anlaşma, paya imtiyaz bağlamaz.

İmtiyazlı pay oluşturan esas sözleşme değişikliği, sermayenin en az yüzde yetmiş beşini oluşturan payların sahiplerinin veya temsilcilerinin olumlu oyuyla alınır (TTK md. 421/3-b). Bu oran toplantıda hazır bulunan payların değil, şirket sermayesinin tamamının yüzde yetmiş beşidir. Olağan esas sözleşme değişikliğinde ise sermayenin en az yarısının temsil edildiği toplantıda mevcut oyların çoğunluğu yeterlidir (TTK md. 421/1). Kanundaki nisapları düşüren esas sözleşme hükmü geçersizdir.

Oyda imtiyaz esas sözleşme değişikliği kararlarında kullanılamaz (TTK md. 479/3). Bunun sonucu olarak şirkette mevcut oy imtiyazı bulunsa bile, yeni imtiyaz oluşturan kararda oylar imtiyaz dikkate alınmadan payların itibari değeriyle orantılı hesaplanır (TTK md. 434/1). Oy imtiyazının sınırları Oyda İmtiyaz ve Sınırları bölümünde açıklanmıştır.

Karara olumsuz oy veren nama yazılı pay sahipleri için kanun bir çıkış imkânı öngörür. Bu pay sahipleri, kararın Türkiye Ticaret Sicili Gazetesinde (TTSG) yayımlanmasından itibaren altı ay süreyle, esas sözleşmedeki devir sınırlamalarıyla bağlı olmaksızın paylarını devredebilir (TTK md. 421/6). Aynı hak işletme konusunun tamamen değiştirilmesi kararı için de geçerlidir.

Esas sözleşme değişikliği ticaret siciline tescil ve ilan edilir, değişiklik üçüncü kişilere karşı tescilden önce hüküm ifade etmez (TTK md. 455). Şirkette daha önce oluşturulmuş imtiyazlı paylar varsa ve yeni imtiyaz bu payların haklarını ihlal ediyorsa, karar ayrıca imtiyazlı pay sahipleri özel kurulunun onayına bağlıdır (TTK md. 454/1). İmtiyazlı payın senede bağlanması ayrı bir işlemdir. Nama yazılı paylarda basımın hangi hallerde zorunlu olduğu anonim şirkette hisse senedi bastırma zorunluluğu yazısında ele alınmıştır.

İmtiyazın Konusu

İmtiyaz, kâr payı, tasfiye payı, rüçhan ve oy hakkında ve yönetim kurulunda temsil konusunda kurulabilir, kanundaki sayım örnek niteliğindedir (TTK md. 478/2, 360). Oy hakkındaki imtiyaz ayrı sınırlara bağlı olduğu için sonraki bölümde incelenir.

Kâr Payında İmtiyaz

Kural olarak her pay sahibi dağıtılmasına karar verilen kâra payı oranında katılır (TTK md. 507). Kâr payında imtiyaz bu oransallığı imtiyazlı paylar lehine değiştirir: kâr önce imtiyazlı paylara belirli oranda ödenebilir veya imtiyazlı paylara daha yüksek oranda kâr payı bağlanabilir. TTK, kâr payı imtiyazının biçimini ayrıca düzenlemez, ayrıntı esas sözleşmeye bırakılmıştır. İmtiyaz dağıtılabilir kârın paylaşımını belirler, kâr payı ise yalnız net dönem kârından ve serbest yedek akçelerden dağıtılabilir (TTK md. 509/2). Dağıtılabilir kâr bulunmayan yılda imtiyaz ödeme doğurmaz.

Tasfiye Payında İmtiyaz

Tasfiye payında imtiyaz şirket alacaklılarına karşı öncelik sağlamaz. Tasfiye halindeki şirketin borçları ödendikten ve pay bedelleri geri verildikten sonra kalan varlık, esas sözleşmede aksi kararlaştırılmamışsa pay sahipleri arasında ödenen sermaye ve imtiyaz hakları oranında dağıtılır (TTK md. 543/1). Bunun sonucu olarak tasfiye imtiyazı alacaklılarla şirket arasındaki sırayı değiştirmez, pay sahipleri arasındaki paylaşımı belirler. Pay sahipleri arasındaki dağıtımın biçimi esas sözleşmeyle farklı düzenlenebilir.

Rüçhan Hakkında İmtiyaz

Her pay sahibi sermaye artırımında yeni payları mevcut paylarının sermayeye oranı ölçüsünde alma hakkına sahiptir (TTK md. 461/1). Rüçhan hakkında imtiyaz, bir pay grubuna yeni paylarda bu oranı aşan bir alım hakkı veya öncelik tanır. Rüçhan hakkı 6102 sayılı Kanunla imtiyaz konuları arasında açıkça sayılmıştır (TTK md. 478/2).

Yönetim Kurulunda Temsil

Esas sözleşme, yönetim kurulu üyelerinin belirli pay grupları, belirli bir grup oluşturan pay sahipleri veya azlık arasından seçileceğini öngörebilir ya da bunlara aday önerme hakkı tanıyabilir (TTK md. 360/1). Önerilen aday, haklı bir sebep bulunmadıkça genel kurulca seçilmek zorundadır. Kanun, yönetim kurulunda temsil edilme hakkı tanınan payları imtiyazlı sayar (TTK md. 360/2). Hak gruba üye atama yetkisi vermez, seçim yetkisi genel kurulda kalır. Önerilen üye de grubun talimatıyla hareket edemez, şirketin çıkarını gözetmekle yükümlüdür.

Kanunda Öngörülmemiş Yeni Hak

TTK md. 478/2, kanunda öngörülmemiş yeni bir pay sahipliği hakkının da imtiyaz konusu olabileceğini kabul eder. Kanun bu yolla tanınabilecek hakları saymaz. Bir hakkın imtiyaz sayılması için esas sözleşmede yer alması ve paya bağlanması aranır (TTK md. 478/1-2). Aynı içerikteki hak esas sözleşmeye değil pay sahipleri sözleşmesine konulursa paya bağlanmaz ve kişisel sözleşmesel hak niteliğinde kalır.

Oyda İmtiyaz ve Sınırları

Bir paya en çok on beş oy hakkı tanınabilir. Kurumlaşma gerektiriyorsa veya haklı bir sebep ispatlanırsa şirket merkezinin bulunduğu yerdeki asliye ticaret mahkemesi bu sınırdan istisna kararı verebilir (TTK md. 479/2).

Kural olarak pay sahipleri oy haklarını paylarının toplam itibari değeriyle orantılı kullanır ve her pay sahibi tek paya sahip olsa da en az bir oy hakkını haizdir (TTK md. 434/1-2). Oyda imtiyaz bu orantılılıktan sapmanın kanuni yoludur: eşit itibari değerdeki paylara farklı sayıda oy hakkı verilerek kurulur (TTK md. 479/1). Kanun oyda imtiyaz için yalnız bu yöntemi düzenler. Farklı itibari değerdeki paylara eşit oy tanınması kanunun açık bıraktığı noktalar arasında ele alınmıştır.

On beş oy sınırından istisna kararı kalıcı değildir. Kurumlaşma projesinde yapılacak her değişiklik mahkeme kararına bağlıdır. Kurumlaşmanın gerçekleşmeyeceği anlaşılırsa veya haklı sebep ortadan kalkarsa mahkeme istisna kararını geri alabilir (TTK md. 479/2). 6102 sayılı Kanunun yürürlüğünden önce kurulmuş şirketlerde sınırı aşan esas sözleşme hükümlerinin uyarlanması ayrıca öngörülmüştür (6103 sayılı Türk Ticaret Kanununun Yürürlüğü ve Uygulama Şekli Hakkında Kanun md. 28/4).

Oyda imtiyaz iki tür kararda kullanılamaz: esas sözleşme değişikliği ile ibra ve sorumluluk davası açılması (TTK md. 479/3). Bu kararlarda oylar imtiyaz dikkate alınmadan payların itibari değeriyle orantılı sayılır (TTK md. 434/1). Yönetim kurulunun ibrasına ilişkin kararda ayrıca yönetim kurulu üyeleri ile şirket yönetiminde görevli ve imza yetkisini haiz kişiler, kendilerine ait paylardan doğan oy haklarını kullanamaz (TTK md. 436/2). Bunun sonucu olarak oy imtiyazı yönetim kurulu seçimi, kâr dağıtımı ve finansal tabloların onayı gibi olağan kararlarda belirleyici olurken, şirketin temel yapısını değiştiren ve yöneticilerin sorumluluğunu ilgilendiren kararlarda etkisizdir.

Varsayımsal örnek: X A.Ş.’nin sermayesi eşit itibari değerde 1.000 paydan oluşur. A grubundaki 300 paya pay başına 5 oy, B grubundaki 700 paya pay başına 1 oy tanınmıştır. Yönetim kurulu seçiminde A grubu 1.500, B grubu 700 oy kullanır ve A grubu oyların yaklaşık yüzde 68’ine sahiptir. Esas sözleşme değişikliğinde ise oy imtiyazı kullanılamadığı ve payların itibari değeri eşit olduğu için A grubu 300, B grubu 700 oyla sayılır. Bu kararda sermayenin yüzde 70’ini temsil eden B grubu belirleyici konumdadır.

İmtiyazın Korunması ve Kanunun Açık Bıraktığı Noktalar

İmtiyazlı pay sahiplerinin haklarını ihlal eden genel kurul kararı, bu pay sahiplerinin özel toplantısında onaylanmadıkça uygulanamaz (TTK md. 454/1). Genel kurulun esas sözleşmeyi değiştirme yetkisi, bu hükümle imtiyazlı pay sahiplerinin haklarıyla sınırlanır.

İmtiyazlı Pay Sahipleri Özel Kurulu

Özel kurul onayı üç tür karar için aranır: esas sözleşme değişikliği, yönetim kuruluna sermaye artırımı yetkisi veren genel kurul kararı ve yönetim kurulunun sermaye artırımı kararı (TTK md. 454/1). Onay her karar için değil, yalnız karar imtiyazlı pay sahiplerinin haklarını ihlal edecek nitelikteyse gerekir. Özel kurula yalnız hakkı ihlal edilen imtiyaz türünün sahipleri katılır. Örneğin oy imtiyazını kaldıran kararda kâr payı imtiyazı sahipleri özel kurulda yer almaz.

Yönetim kurulu özel kurulu, genel kurul kararının ilanından itibaren bir ay içinde toplantıya çağırır. Çağrı yapılmazsa her imtiyazlı pay sahibi, bu bir aylık sürenin bitiminden itibaren on beş gün içinde şirket merkezinin bulunduğu yerdeki asliye ticaret mahkemesinden çağrı yapılmasını isteyebilir (TTK md. 454/2).

Özel kurul, imtiyazlı payları temsil eden sermayenin yüzde altmışının katılımıyla toplanır ve toplantıda temsil edilen payların çoğunluğuyla karar alır (TTK md. 454/3). Haklarının ihlal edildiği sonucuna varan karar gerekçeli bir tutanağa bağlanır ve tutanak on gün içinde yönetim kuruluna verilir. Tutanağa, genel kurul kararının onaylanmasına özel kurulda olumsuz oy verenlerin en az nisabı oluşturan sayıda imzasını içeren liste ve ortak bir tebligat adresi eklenir, karar tescil ve ilan edilir. Bu şartlara uyulmazsa özel kurul kararı alınmamış sayılır (TTK md. 454/3).

İmtiyazlı payların sahipleri veya temsilcileri genel kurulda değişikliğe özel kurul nisabına uygun biçimde olumlu oy vermişse ayrıca özel toplantı yapılmaz (TTK md. 454/4). Çağrıya rağmen özel kurul süresi içinde toplanamazsa genel kurul kararı onaylanmış sayılır (TTK md. 454/5). Bir aylık süre çağrının yapılmasına ilişkindir, toplantının hangi süre içinde yapılacağını kanun ayrıca belirlemez. Yönetim kurulu, onamama kararından itibaren bir ay içinde, imtiyazlı pay sahiplerinin haklarının ihlal edilmediği gerekçesiyle iptal davası açabilir. Dava, olumsuz oy veren imtiyazlı pay sahiplerine karşı yöneltilir (TTK md. 454/7-8).

Birleşmede İmtiyazın Akıbeti

Şirket başka bir şirketle birleşip sona erdiğinde imtiyaz kendiliğinden düşmez. Devrolunan şirketteki paylara bağlı imtiyaz hakları karşılığında devralan şirkette eş değerde haklar veya uygun bir karşılık verilir (TTK md. 140/4). Birleşme sözleşmesi de devralan şirketin imtiyazlı pay sahiplerine tanıdığı hakları göstermek zorundadır (TTK md. 146/1-c).

Kanunun Açık Bıraktığı Noktalar

Farklı itibari değere eşit oy: TTK md. 479/1 oyda imtiyazı yalnız eşit itibari değerdeki paylara farklı sayıda oy tanınması yöntemiyle düzenler. Kanun, farklı itibari değerdeki paylara eşit oy tanınmasına ilişkin bir hüküm içermez. Bu yöntem, oy hakkını itibari değerle orantılı kılan TTK md. 434/1 kuralından sapma niteliği taşır ve kanunda bu sapmaya dayanak oluşturan hüküm bulunmaz.

Pay sahipleri grubuna ve azlığa tanınan temsil hakkı: TTK md. 360/1 temsil hakkının pay gruplarına, belirli bir grup oluşturan pay sahiplerine ve azlığa tanınabileceğini öngörür. TTK md. 360/2 ise yalnız temsil hakkı tanınan payları imtiyazlı sayar. Pay sahipleri grubuna veya azlığa paydan bağımsız tanınan temsil hakkının imtiyaz sayılıp özel kurul korumasından yararlanıp yararlanmayacağı kanunda açıkça düzenlenmemiştir.

İmtiyazın kaldırılması: Kanun, imtiyazı daraltan veya kaldıran kararı özel kurul onayına bağlar (TTK md. 454/1). Özelleştirme uygulamasında kamu lehine bırakılan ve altın hisse olarak anılan imtiyazlı pay altın hisse yazısında ele alınmıştır. Halka açık şirketlerde imtiyazlar ayrıca sermaye piyasası mevzuatına tabidir, bu yazı halka kapalı anonim şirketlerle sınırlıdır.

Uygulamadaki Sonuçları

Bir payın imtiyazlı olup olmadığı ve imtiyazın hangi kararda işlediği, payın grup adından veya senedin görünümünden değil esas sözleşmenin ilgili maddesinden belirlenir (TTK md. 478/1). Aşağıdaki matris, sık karşılaşılan durumlarda doğan hukuki sonucu ve dayanağını gösterir.

Pay sahibinin veya şirketin durumu	Hukuki sonuç ve dayanak
Esas sözleşmede A ve B grubu var, gruplara farklı hak bağlanmamış	İmtiyaz yoktur, özel kurul koruması doğmaz (TTK md. 478/2, 454/1)
İmtiyazlı pay devralınıyor	İmtiyaz payla birlikte devralana geçer, ayrı anlaşma gerekmez (TTK md. 478/1)
Nama yazılı pay sahibi, imtiyazlı pay oluşturan karara olumsuz oy verdi	Karar TTSG’de yayımlandıktan sonra altı ay süreyle payını esas sözleşmedeki devir sınırlamalarına bağlı olmadan devredebilir (TTK md. 421/6)
Genel kurul, oy imtiyazını kaldıran esas sözleşme değişikliği aldı	Oy imtiyazı sahiplerinin özel kurulu onaylamadıkça karar uygulanamaz. Bu pay sahipleri genel kurulda özel kurul nisabıyla olumlu oy vermişse veya özel kurul çağrıya rağmen süresinde toplanamazsa ayrıca onay aranmaz (TTK md. 454/1, 454/4, 454/5)
Şirket tasfiyeye girdi, B grubuna tasfiye payında imtiyaz tanınmış	İmtiyaz alacaklılara karşı öncelik vermez. Borçlar ödenip pay bedelleri iade edildikten sonra kalan varlık, esas sözleşmede aksi yoksa ödenen sermaye ve imtiyaz oranında dağıtılır (TTK md. 543/1)
Şirket başka şirkete devralma yoluyla katılıyor	Devralan şirkette eş değerde hak veya uygun karşılık verilir (TTK md. 140/4)