Anonim Şirkette Hisse Senedi Bastırma Zorunluluğu: Hamiline ve Nama Yazılı Paylar

Hisse senedi bastırma zorunluluğu, anonim şirket paylarının kanunun öngördüğü hallerde kıymetli evraka bağlanması yükümlülüğüdür. Pay ile pay senedi aynı şey değildir: pay ortaklık hakkıdır, pay senedi bu hakkı taşıyan kıymetli evraktır. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (TTK), paylar hamiline yazılıysa senet basımını yönetim kuruluna yükler, nama yazılı paylarda ise basımı azlığın istemine bağlar (TTK md. 486/2-3). Bedeli tamamen ödenmemiş pay için hamiline yazılı senet çıkarılamaz (TTK md. 484/2).

Zorunluluğun Kaynağı: Şirket Türü Değil Pay Türü

Anonim şirkette pay senedi bastırma zorunluluğu şirket türüne değil pay türüne bağlıdır (TTK md. 486). Kanun her anonim şirkete genel bir basım yükümlülüğü yüklemez. Payların hamiline mi nama mı yazılı olacağını esas sözleşme belirler ve basım yükümlülüğünün doğup doğmayacağı bu seçime göre ayrılır (TTK md. 339/2-d, 485). Pay türünün değiştirilmesi esas sözleşme değişikliğiyle yapıldığından, basım yükümlülüğü de pay türüyle birlikte değişir.

TTK, uygulamada hisse senedi olarak bilinen belge için pay senedi terimini kullanır. Senedi basılmamış pay ortadan kalkmaz: senede bağlanmamış pay, pay defterine kayıtlı ortaklık hakkı olarak varlığını sürdürür (TTK md. 499). Senede bağlanmamış payın devri, alacağın temliki hükümlerine göre yazılı sözleşmeyle yapılır (6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (TBK) md. 183-184).

Kaydileştirilen sermaye piyasası araçları senede bağlanmaz, bu araçlara ilişkin haklar Merkezi Kayıt Kuruluşu (MKK) tarafından izlenir (6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu md. 13). TTK md. 486’daki basım kuralları bu nedenle uygulamada halka kapalı anonim şirketlerin paylarını konu alır.

Hamiline Yazılı Paylarda Kanuni Zorunluluk

Paylar hamiline yazılıysa yönetim kurulu, pay bedelinin tamamen ödendiği tarihten itibaren üç ay içinde senetleri bastırıp pay sahiplerine dağıtır (TTK md. 486/2). Yükümlülüğün muhatabı pay sahipleri değil, yönetim kuruludur. Yönetim kurulunun basım kararı tescil ve ilan edilir, senetler ise pay sahipleri ve payları MKK’ya bildirilmeden dağıtılamaz (TTK md. 486/2). Kararın içeriğini hisse senedi basımı için yönetim kurulu kararı yazımızda ele almıştık. Bildirim yükümlülüğü, 31 Aralık 2020 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan 7262 sayılı Kanun ile getirilmiştir. Bildirimin usul ve süreleri Hamiline Yazılı Pay Senetlerinin Merkezi Kayıt Kuruluşuna Bildirilmesi ve Kayıt Altına Alınması Hakkında Tebliğ ile düzenlenmiştir.

Üç Aylık Sürenin Başlangıcı

Üç aylık süre şirketin kuruluş tarihinden değil, pay bedelinin tamamen ödendiği tarihten işler (TTK md. 486/2). Bunun sonucu olarak bedeli kısmen ödenmiş pay için süre başlamaz, senet de çıkarılamaz. Sermaye artırımıyla çıkarılan paylar için de hükmün lafzı aynıdır: süre, yeni payların bedelinin tamamen ödendiği tarihe bağlanır.

Varsayımsal örnek: X A.Ş.’nin payları hamiline yazılıdır ve pay bedelinin son kısmı 10 Mart tarihinde ödenir. Yönetim kurulunun senetleri bastırıp dağıtma süresi bu tarihten işler ve 10 Haziran tarihinde sona erer.

Tescilden Önce Basım Yasağı

Şirketin veya sermaye artırımının ticaret siciline tescilinden önce çıkarılan pay senetleri geçersizdir (TTK md. 486/1). Tescilden önce senet çıkaran kişi, bundan doğan zararlardan sorumludur (TTK md. 486/4). Sermaye artırımında bedel tescilden önce ödenmiş olsa bile, yeni paylar için senet ancak artırımın tescilinden sonra çıkarılabilir. Artırım sonrası basım sürecinin adımlarını sermaye artırımından sonra pay senedi basımı yazımızda anlattık.

Nama Yazılı Paylarda Azlık İstemine Bağlı Zorunluluk

Nama yazılı paylarda senet basımı kural olarak zorunlu değildir, zorunluluk ancak azlık istemde bulunursa doğar (TTK md. 486/3). Nama yazılı pay sahipleri pay defterine kaydedildiğinden, şirketin pay sahiplerini tanıması için senede ihtiyaç duyulmaz (TTK md. 499). Azlık istemde bulunduğunda senetler yalnız istemde bulunanlara değil, tüm nama yazılı pay sahiplerine dağıtılır (TTK md. 486/3). Nama yazılı payların özellikleri ve devri nama yazılı hisse senedi yazımızda ayrıca açıklanmıştır.

Azlığın Oranı

TTK md. 486/3 azlığı ayrıca tanımlamaz. Kanunun azlık haklarına ilişkin genel ölçütü TTK md. 411/1 hükmüdür: halka kapalı şirkette azlık, sermayenin en az onda birini oluşturan pay sahipleridir. Bu ölçüte göre sermayenin onda birine ulaşmayan pay sahiplerinin istemi basım yükümlülüğü doğurmaz. TTK md. 411/1 esas sözleşmeye daha düşük oran koyma imkânını genel kurula çağrı ve gündem hakkı için tanır. Bu imkânın senet basımı istemine uygulanması kanun lafzından değil, hükmün yorumundan çıkar.

İstemin Şekli ve Muhatabı

TTK md. 486/3 istemin şeklini, muhatabını ve basımın yapılacağı süreyi belirtmez. Anonim şirket yönetim kurulu tarafından yönetilip temsil edildiğinden (TTK md. 365/1), istem şirkete yönetim kurulu aracılığıyla yöneltilir. TTK md. 411/3’teki noter aracılığıyla istem şartı, genel kurulun toplantıya çağrılması ve gündeme madde konulması için öngörülmüştür. Bu şartın senet basımı istemine uygulanıp uygulanmayacağı kanunda açık değildir. Yazılı istem, istemin tarihini ve istemde bulunanların sermaye oranını ispat bakımından belgelendirir.

Hamiline ve Nama Yazılı Paylarda Zorunluluğun Karşılaştırması

Hamiline yazılı paylarda senet basımı kanundan doğan bir yükümlülüktür, nama yazılı paylarda ise yükümlülük azlığın istemiyle doğar (TTK md. 486/2-3). Tescilden önce senet çıkarılamaması kuralı ise her iki pay türü için ortaktır (TTK md. 486/1).

Karşılaştırma ekseni	Hamiline yazılı pay	Nama yazılı pay
Dayanak	TTK md. 486/2	TTK md. 486/3
Zorunluluğu doğuran olay	Pay bedelinin tamamen ödenmesi	Azlığın istemde bulunması
Yükümlülüğün muhatabı	Yönetim kurulu	TTK md. 486/3 ayrıca belirtmez, istem şirketi temsil eden yönetim kuruluna yöneltilir (TTK md. 365/1)
Basım süresi	Tam ödemeden itibaren üç ay	Kanunda süre öngörülmez
Bedelin ödenmesi şartı	Bedeli tamamen ödenmemiş pay için senet çıkarılamaz (TTK md. 484/2)	TTK md. 484/2 yalnız hamiline senedi kapsar
MKK bildirimi	Senetler dağıtılmadan önce zorunludur (TTK md. 486/2)	Aranmaz, pay sahipleri pay defterine kaydedilir (TTK md. 499)
Tescilden önce basılan senet	Geçersizdir (TTK md. 486/1)	Geçersizdir (TTK md. 486/1)

Zorunluluğa Aykırılığın Sonuçları

TTK md. 486/2 uyarınca MKK’ya bildirimde bulunmayanlara idari para cezası uygulanır (TTK md. 562/13-a). Devraldığı hamiline senedi bildirmeyen pay sahibine ceza öngören bent ise Anayasa Mahkemesi (AYM) tarafından iptal edilmiştir (AYM 18.01.2024 tarihli, E.2021/28, K.2024/11 sayılı karar, 03.04.2024 tarihli ve 32509 sayılı Resmî Gazete). Kanundaki ceza tutarı her takvim yılı başında yeniden değerleme oranında artırılarak uygulanır (5326 sayılı Kabahatler Kanunu md. 17/7). Bildirim yapılmadıkça hamiline senet sahibi paya bağlı haklarını kullanamaz, senet ise geçerliliğini korur (TTK md. 489/1). Bildirimin MKK sisteminde nasıl yapıldığını hamiline pay kayıt sistemi yazımızda adım adım anlatmıştık. Yönetim kurulu üyeleri kanundan doğan yükümlülüklerini kusurlarıyla ihlal ederlerse şirkete, pay sahiplerine ve alacaklılara verdikleri zarardan sorumludur (TTK md. 553/1).

Zorunluluk Dışında Basım Serbestisi

Nama yazılı paylarda azlık istemi yoksa senet basımı zorunlu değildir, ancak yasak da değildir. Şirket senet bastırmayı tercih ettiğinde basım TTK md. 486/1’deki tescil şartına ve TTK md. 487’deki şekil kurallarına tabidir.

Kanun hükmü: Gerçek kişinin ticari işletmesine dahil olmayan, tam mükellef kurumlara ait hisse senetleri iki yıldan fazla elde tutulduktan sonra satılırsa, kazanç değer artış kazancı sayılmaz (193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu (GVK) mükerrer md. 80/1-1). Kurum ortağının pay satışı ayrı rejime tabidir (5520 sayılı Kurumlar Vergisi Kanunu (KVK) md. 5/1-e). Vergisel sonuç basım yükümlülüğü doğurmaz.

Uygulamadaki Sonuçları

Senet basma yükümlülüğünün doğup doğmadığı, payın türüne, bedelin ödenme durumuna ve azlık istemine göre belirlenir (TTK md. 484/2, 486).

Şirketin ve payın durumu	Hukuki sonuç ve dayanak
Paylar hamiline yazılı, pay bedeli tamamen ödenmiş, senet basılmamış	Yönetim kurulu tam ödeme tarihinden itibaren üç ay içinde senetleri bastırıp dağıtmakla yükümlüdür (TTK md. 486/2)
Paylar hamiline yazılı, pay bedelinin bir kısmı ödenmemiş	Bedeli tamamen ödenmemiş pay için hamiline senet çıkarılamaz, çıkarılan senet geçersizdir (TTK md. 484/2)
Hamiline paylı şirket sermaye artırımı yapmış	Yeni payların senetleri artırımın tescilinden sonra çıkarılır, pay sahipleri dağıtımdan önce MKK’ya bildirilir (TTK md. 486/1-2)
Paylar nama yazılı, azlık istemi yok, şirket senet bastırmak istiyor	Basım zorunlu değildir, serbesttir, tescil şartı ve şekil kuralları uygulanır (TTK md. 486/1, 487)
Paylar nama yazılı, sermayenin en az onda birini oluşturan pay sahipleri istemde bulunmuş	Senet basımı zorunlu hale gelir, senetler tüm nama yazılı pay sahiplerine dağıtılır (TTK md. 411/1, 486/3)
Senet, şirketin veya sermaye artırımının tescilinden önce basılmış	Senet geçersizdir, senedi çıkaran kişi doğan zarardan sorumludur (TTK md. 486/1, 486/4)