Anonim Şirketlerde Hisse Devri: Pay Türüne Göre Devrin Şekli ve Sonuçları

Anonim şirkette hisse devri, payın ve paya bağlı ortaklık haklarının hukuki işlemle başka bir kişiye geçirilmesidir. Devrin kurulması ile devrin şirkete karşı ileri sürülmesi ayrı anlardır: devir taraflar arasında tamamlansa da devralan, ortaklık haklarını şirkete karşı ancak kanunun aradığı kayıt veya bildirimden sonra kullanır. Senede bağlanmamış pay yazılı temlik sözleşmesiyle, nama yazılı pay senedi ciro ve senedin teslimiyle, hamiline yazılı pay senedi ise zilyetliğin devriyle devredilir. Üç hâlde de noter onayı kanuni şart değildir.

Hisse Devrinin Tanımı ve Kapsamı

Hisse devri, anonim şirket payının devredenden devralana geçmesini sağlayan tasarruf işlemidir. Pay ile pay senedi aynı şey değildir: pay ortaklık hakkıdır, pay senedi bu hakkı taşıyan kıymetli evraktır. Uygulamada kullanılan “hisse senedi” ifadesi, kanunun “pay senedi” dediği belgeyle aynıdır.

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (TTK), pay senedinin nama veya hamiline yazılı olarak çıkarılacağını öngörür (TTK md. 484/1). Pay senede hiç bağlanmamışsa yalnız ortaklık hakkı olarak vardır ve senetsiz (çıplak) pay adını alır. Devrin şekli bu üç hâlden hangisinin bulunduğuna göre belirlenir. Senet bastırmanın hangi durumda zorunlu olduğunu anonim şirkette hisse senedi bastırma zorunluluğu yazımızda ayrıntılı olarak ele almıştık.

Bu yazı, halka kapalı anonim şirkette payın satış, bağış veya trampa gibi hukuki işlemle devrini inceler. Miras, mal rejimi ve cebri icra yoluyla gerçekleşen geçişler ile borsada işlem gören paylar ayrı kurallara tabidir. Limited şirket payının devri ise yazılı şekle, imzaların noterce onaylanmasına ve kural olarak genel kurul onayına bağlıdır (TTK md. 595).

Senetsiz, Nama Yazılı ve Hamiline Paylarda Devrin Şekli

Payın devri, payın senede bağlanıp bağlanmadığına ve senedin türüne göre üç ayrı şekle tabidir. Üç şekilde de noter onayı kanuni şart değildir.

Senede Bağlanmamış Payın Devri

TTK, senede bağlanmamış payın devri için özel bir şekil hükmü içermez. Devir alacağın temliki hükümlerine göre yapılır ve yazılı temlik sözleşmesi geçerlilik şartıdır (6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (TBK) md. 183-184). Temlik sözleşmesindeki imzaların noterce onaylanması aranmaz.

Nama Yazılı Pay Senedinin Devri

Nama yazılı pay senedi, senedin ciro edilmesi ve zilyetliğin devralana geçirilmesiyle devredilir (TTK md. 490/2). Kanunda veya esas sözleşmede aksi öngörülmedikçe nama yazılı paylar herhangi bir sınırlamaya bağlı olmaksızın devredilebilir (TTK md. 490/1). Ciro taşımayan senedin yalnız teslimi bu şekli karşılamaz. Bedeli tamamen ödenmemiş pay ile esas sözleşmede onay şartı bulunan pay, serbest devir kuralının istisnasıdır (TTK md. 491, 492). Senedin taşıması gereken bilgileri ve niteliklerini nama yazılı hisse senedi sayfamızda açıklamıştık.

Hamiline Yazılı Pay Senedinin Devri

Hamiline yazılı pay senedi, zilyetliğin devralana geçirilmesiyle devredilir. Ciro veya yazılı sözleşme aranmaz (TTK md. 489/1). TTK md. 492 yalnız nama yazılı payları kapsadığından esas sözleşme hamiline payların devrini sınırlayamaz. Devralan, devir Merkezi Kayıt Kuruluşu (MKK) sistemine bildirilmedikçe paya bağlı hakları kullanamaz. Bildirimin yapılmaması ise senedi geçersiz kılmaz (TTK md. 489/1). Bildirimin MKK sisteminde nasıl yapıldığını hamiline pay kayıt sistemi yazımızda adım adım anlatmıştık.

Üç Pay Türünde Devrin Karşılaştırması

Şirket Onayının Arandığı Hâller ve Ret Süresi

Şirket onayı, yalnız bedeli tamamen ödenmemiş nama yazılı paylarda ve esas sözleşmenin devri onaya bağladığı hâllerde aranır (TTK md. 491, 492). Bu iki hâlin dışındaki devirlerde nama yazılı pay serbestçe devredilir (TTK md. 490/1).

Bedeli tamamen ödenmemiş payın devrinde onay şartı doğrudan kanundan doğar ve esas sözleşmede yazılı olması gerekmez. Şirket bu devre ancak devralanın ödeme gücü şüpheliyse ve istediği teminat verilmemişse onay vermeyi reddedebilir (TTK md. 491).

Esas sözleşmeden doğan onay şartında şirket, istemi iki yoldan reddedebilir. Birincisi esas sözleşmede öngörülmüş önemli bir sebebin ileri sürülmesi, ikincisi payların başvurma anındaki gerçek değeriyle şirket, diğer pay sahipleri veya üçüncü kişiler hesabına satın alınmasının önerilmesidir (TTK md. 493/1). Önemli sebep, pay sahipleri çevresinin bileşimine ilişkin olup şirketin konusu veya işletmenin ekonomik bağımsızlığı yönünden reddi haklı gösteren esas sözleşme hükmüdür (TTK md. 493/2). Şirket tasfiyeye girmişse devre ilişkin sınırlamalar düşer (TTK md. 492/3).

Onay verilinceye kadar paylara ilişkin mülkiyet ve diğer haklar devredende kalır (TTK md. 494/1). Şirket, onay istemini aldığı tarihten itibaren en geç üç ay içinde reddetmezse veya ret haksızsa onay verilmiş sayılır (TTK md. 494/3).

Varsayımsal örnek: X A.Ş.’nin esas sözleşmesi nama yazılı payların devrini şirket onayına bağlamıştır. A, payını B’ye ciro ve teslimle devreder ve onay istemini şirkete 1 Mart’ta iletir. Şirket 1 Haziran’a kadar ret bildirmezse onay verilmiş sayılır ve B pay defterine kaydedilmeyi isteyebilir.

Esas sözleşmeden doğan onay şartını düzenleyen TTK md. 492/1, “nama yazılı paylar” ifadesini kullanır ve senetli pay ile senetsiz pay arasında ayrım yapmaz. Hükmün lafzı, senede bağlanmamış nama yazılı payları esas sözleşme sınırlamasının dışında bırakmaz.

Devrin Şirkete Karşı İleri Sürülmesi: Pay Defteri, Tescil ve Noter

Pay defterine kayıt devri kurmaz, devralanın şirkete karşı pay sahibi sayılmasını sağlar (TTK md. 499). Şirket onayı gerekmeyen hâllerde devir taraflar arasında temlik veya ciro ve teslimle tamamlanır, şirkete karşı ise pay defterinde kayıtlı kişi pay sahibi sayılır. Onaya bağlı devirde onay verilinceye kadar paylara ilişkin mülkiyet ve diğer haklar devredende kalır (TTK md. 494/1).

Şirket, senede bağlanmamış pay ve nama yazılı pay senedi sahiplerini ad, soyad veya unvan ve adresleriyle pay defterine kaydeder (TTK md. 499). Kayıt yapılıncaya kadar devralan, genel kurula katılma ve oy kullanma gibi hakları şirkete karşı ileri süremez. Devir kaydının deftere nasıl işlendiğini anonim şirketlerde pay defteri nasıl doldurulur rehberimizde örnekleriyle gösterdik. Hamiline yazılı paylar pay defterine kaydedilmez. Bu paylarda şirkete karşı sonucu MKK bildirimi doğurur (TTK md. 489/1).

Pay devrini düzenleyen TTK md. 489-499 hükümleri ticaret siciline tescil veya Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi (TTSG) ilanı şartı içermez. Halka kapalı anonim şirkette pay devri bu nedenle tescil edilmez. Devir sonucunda payların tamamı tek kişide toplanırsa durum değişir. Bu hâlde durum işlem tarihinden itibaren yedi gün içinde yönetim kuruluna yazılı olarak bildirilir. Yönetim kurulu da yedi gün içinde şirketin tek pay sahipli olduğunu ve pay sahibinin adını, yerleşim yerini ve vatandaşlığını tescil ve ilan ettirir (TTK md. 338/2).

Anonim şirket payının devri için TTK noter onayı öngörmez. Noter şartı limited şirket payına özgüdür (TTK md. 595/1). Devir sözleşmesindeki imzaların noterce onaylanması imzaya itiraz hâlinde ispatı kolaylaştırır, devrin geçerliliğini ise etkilemez.

Hisse Devrinde Vergilendirme

Hisse devrinin vergisel sonucu, devredenin gerçek kişi veya kurum olmasına ve payın senede bağlanıp bağlanmadığına göre belirlenir. Pay devrine ilişkin kâğıtlar ise damga vergisinden istisnadır.

Gerçek Kişi Ortak: İki Yıl Kuralı

Kanun hükmü: Tam mükellef kuruma ait hisse senedi iki yıldan fazla elde tutulduktan sonra satılırsa doğan kazanç değer artış kazancı sayılmaz (193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu (GVK) mükerrer md. 80/1-1). Süre, hisse senedinin iktisabından işler. Senede bağlanmamış payın satışında iki yıl kuralı uygulanmaz ve kazanç, elde tutma süresine bakılmaksızın değer artış kazancıdır (GVK mükerrer md. 80/1-4).

İdarenin görüşü: 232 seri no.lu Gelir Vergisi Genel Tebliği, genel olarak hisse senedi üzerinde tasarruf hakkına sahip olunan tarihi iktisap tarihi kabul eder. İstanbul Vergi Dairesi Başkanlığının 21.06.2017 tarihli ve 62030549-120[Mük.80-2016/211]-181606 sayılı özelgesi bu ölçütü uygular. Özelgedeki olayda pay 2012’de edinilmiş, 2016’da senede bağlanmıştır. İdare, iki yıllık süreyi ortağın senet üzerinde tasarruf hakkı kazandığı 2016 tarihinden başlatmıştır. Bu görüşe göre süreyi başlatan olay basımın kendisi değil, ortağın senet üzerinde tasarruf hakkını kazanmasıdır.

Kurum Ortak: Kurumlar Vergisi ve KDV

Aktifte en az iki tam yıl bulunan iştirak hisselerinin satış kazancının yüzde 50’si kurumlar vergisinden istisnadır. Oran, 27 Kasım 2024 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan ve yayımı tarihinde yürürlüğe giren 9160 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla belirlenmiştir (5520 sayılı Kurumlar Vergisi Kanunu (KVK) md. 5/1-e). Kazancın istisnadan yararlanan kısmı, satışın yapıldığı yılı izleyen beşinci yılın sonuna kadar pasifte özel bir fon hesabında tutulur. Satış bedelinin de satışı izleyen ikinci takvim yılı sonuna kadar tahsil edilmesi gerekir (KVK md. 5/1-e).

Katma değer vergisinde iki ayrı hüküm uygulanır. Hisse senedi teslimi süre şartı olmadan istisnadır (3065 sayılı Katma Değer Vergisi Kanunu (KDV Kanunu) md. 17/4-g). Senede bağlanmamış iştirak hissesinin satışı ise ancak hisse kurumun aktifinde en az iki tam yıl bulunmuşsa istisnadır (KDV Kanunu md. 17/4-r). Bu kıymetlerin ticaretini yapan kurumun ticaret amacıyla aktifinde bulundurduğu hissenin satışı, md. 17/4-r istisnasından yararlanmaz (KDV Genel Uygulama Tebliği II/F-4.16.2).

Damga Vergisi

Kanun hükmü: Anonim şirket paylarının devrine ilişkin kâğıtlar damga vergisinden istisnadır (488 sayılı Damga Vergisi Kanunu, (2) sayılı tablo, IV/16). Kapsam, 9 Ağustos 2016’da yürürlüğe giren 6728 sayılı Kanunla bu biçimi almıştır.

Uygulamadaki Sonuçları

Hisse devrinin uygulamadaki sonucu, payın senede bağlanıp bağlanmadığına, şirket onayı şartına ve devredenin gerçek kişi veya kurum olmasına göre değişir. Aşağıdaki tablo sık karşılaşılan durumları kanuni dayanaklarıyla eşleştirir.

Şirketinizin durumuna ilişkin sorularınız için 0212 565 10 66 veya makro@makrotanitim.com üzerinden ulaşabilirsiniz.